Heildarverkið The Brotherhood er innsetning sem upphaflega samanstóð af sex sjálfstæðum einingum. Verkið hafði verið í þróun yfir tíu ára tímabil þegar það var í fyrsta og eina skiptið sýnt í heild sinni árið 1998. Það var í nýopnuðu safni NTT InterCommunication Center (ICC) í Tókýó. Sýningin var jafnframt fyrsta stóra einkasýningin sem var opnuð í safninu. ICC, sem hafði af miklum stórhug pantað þrjú af verkunum og flutt sýninguna í heild sinni frá Bandaríkjunum til Japan, gaf einnig út veglega sýningarskrá með hugleiðingum margra áhugaverðra fræðimanna um sýninguna og mikilvægi verka Woody Vasulka, ásamt viðtölum við listamanninn.

Sá sem skipuleggur sýningar og listviðburði hlýtur ætíð að spyrja sjálfan sig að því hvaða erindi tiltekin listaverk eigi við samtímann. Árið 2015 þegar ég heyrði fyrst minnst á The Brotherhood og Steina og Woody Vasulka lýstu þeirri löngun sinni að koma innsetningunni saman á nýjan leik og sýna í heild, fannst mér það vera þarft verk í sögulegu samhengi. Inntak þessarar sýningar snýst því að miklu leyti um varðveislu. Að bjarga því sem er sögulega mikilvægt frá glötun, þannig að sagan verði sem réttust og komandi kynslóðir nái að halda þræði. Við skulum hafa í huga að The Brotherhood er eitt af allra fyrst gagnvirku listaverkunum sem gerð voru í heiminum og í því samhengi skiljanlegt að tæknirisinn NTT hafi haft slíkan áhuga á verkinu og listamanninum sem raun ber vitni.

Þar sem flest þau sem upphaflega komu að gerð The Brotherhood, eru öldruð eða horfin á braut, er ljóst að þetta voru seinustu forvöð til að bjarga innsetningunni frá endanlegri glötun. Þó að 25 ár séu í sögulegu samhengi ekki langur tími, þá er aldarfjórðungur í sögu tækninnar á 21. öldinni heil eilífð. Verkin eru unnin úr fundnum tæknihlutum af haugum bandaríska hersins í Los Alamos en þeir voru flestir gamlir og sumir næstum úreltir á sínum tíma. Því má segja að hér sé einnig verið að bjarga forngripum. Og auðvitað hefur það verið mikil áskorun að fá verkin í gang. Fylgja þeim fína þræði sem best og nákvæmast sem verkin voru byggð á og vera eins trú upprunalegu gerðinni og mögulegt var. En þó að það tækist oftast varð í einstöku tilfellum að gefa eftir, og þá með það í huga sem Woody var óþreytandi að minnast á: þetta er verk í mótun. Og innsetningin hefur sannarlega verið í mótun hér í nýja salnum síðasta eina og hálfa árið.

Þess ber að geta að borð númer fjögur sem var nefnt Stealth er með öllu glatað og eftir margra mánaða glímu við borð eitt, sem kallast Translocation urðum við að játa okkur sigruð í bili. Woody vann sjálfur að breytingum á upprunalegu gerðinni sem ekki voru fullkláraðar þegar hann lést. Það er því ekki ljóst hvert hann ætlaði sér með þeim. En þó að orustan hafi ekki unnist að þessu sinni hefur enginn gefist upp. Translocation var flutt í iðnaðarhúsnæði í nágrannabæjarfélagi og ætlunin er að færa verkið að upprunalegu gerðinni og freista þess að fá það í gang með tíð og tíma.

Woody sem fæðist rétt fyrir upphaf síðari heimsstyrjaldarinnar og elst upp á eftirstríðsárunum í Tékklandi hafði sem ungur drengur leikið sér af því að taka i sundur stríðsvélar sem urðu á vegi hans þegar hann lék sér á ökrunum nálægt heimilinu. Hann komst ekki hjá því að upplifa hörmulegar afleiðingar stríðsins því Evrópa var eins og öskuhaugur á þeim tíma, þar sem jafnvel líkamsleifar látinna hermanna fyrirfundust. Vonbrigðin og vonleysið, sem hann fann síðar fyrir þegar kommúnisminn hafði tekið yfir heimaland hans, var einnig mikið. Það er því skiljanlegt að hann hafi viljað halda sig fjarri þjóðfélagsátökum í list sinni. Woody sem hafði lært verkfræði og síðar kvikmyndagerð með áherslu á heimildamyndir, hreifst samstundis af vídeómyndgerð sem miðli til listsköpunar þegar vídeómyndavélin varð fyrst á vegi hans. Videó varð í huga hans útópískt svið þar sem ný fagurfræði væri að myndast. Hann fann þarna frelsi í þeim möguleika að einbeita sér að því að skoða miðilinn út frá forsendum miðilsins sjálfs og kanna möguleika hans, laus við kvaðir frásagnarinnar sem honum hafði leiðst við kvikmyndagerðina. Það var hans einlæga trú að listin ætti eingöngu að þjóna listinni. Þetta viðhorf átti þó eftir að breytast á síðari hluta lífs hans.

Átökin við Persaflóa árið 1991 vöktu upp slæmar minningar frá bernskuárunum. Hann tók það mjög nærri sér að sjá miðilinn sem hann hafði verið svo heillaður af, notaðan nánast sem vopn í styrjöldinni. Einnig bættist við óhugurinn sem hann fann fyrir við að sjá hvernig styrjaldarátökin voru smækkuð niður í eitthvað sem líktist helst tölvuleikjum. Hann fór þarna að endurmeta þá skoðun, sem hann hafði lengi haft, að listin ætti ekki á nokkurn hátt að snúast um hugmyndafræðileg átök. Woody lagði á þessum tíma niður allar tilraunir með vídeógerð og fór að spyrja sig að því hvaða inntak væri þess virði að fást við í listinni.

Niðurstaðan varð hugmyndin um The Brotherhood eða Bræðralagið. Woody sagði sjálfur í viðtali sem birtist í sýningarskrá ICC, að í hans huga væri þetta í raun og veru þegar allt kæmi til alls „grundvallarspurning sem við fengum í arf eftir evrópsku upplýsingastefnuna: Hvort stríð sé í raun frávik frá mannlegri hegðun eða óaðskiljanlegur hluti af mannlegri þróun?“

Eins og áður sagði missti hann um tíma áhuga á vídeóinu. Töfrarnir höfðu dvínað og honum fannst sem miðillinn væri nú orðinn framhald af kvikmyndinni sem uppáþrengjandi frásagnartæki. Hann fer að endurskilgreina aðferðir sínar og nálgun við listina. Bæði Steina og Woody höfðu um skeið unnið að þrívíðum verkum meðfram vídeólistinni en aðallega sem viðbót eða framhald af vídeómyndavélinni. Tilraun þeirra til að sjá heiminn með auga vélarinnar. Stækka sjónarhornið, breyta því og bjaga. En Woody fer hér að hugsa inn í rýmið á annan hátt. Hann hafði alltaf sterka þörf fyrir að hugsa sjálfstætt án íþyngjandi hefða eða kvaða. Það finnst sjálfsagt engin leið til þess að hugsa sig út úr þessari veröld, en könnunarleiðangrar inn í fellingar tímans eru leiðir til að læra. Hann fer að endurhugsa rýmið og gera tilraunir til þess að afbyggja það með því að skapa það sem hann kallar þekkingarrými, þ.e. einingarnar sem The Brotherhood samanstendur af. Hann tiltekur að borðin eins og hann kallar þau séu eins konar hybrid eða hermaphrodite. Bæði karllæg og kvenlæg. Samsett af arkitektúr, rafeindatækni og verkfræði. Á sínum tíma komu að gerð innsetninganna margir færir listamenn, handverksmenn og tölvusérfræðingar sem lögðu bæði hug og hönd á plóginn. Allar innsetningarnar eru leikur með bæði hljóði og mynd. Það er óhætt að segja að Woody og teymið hans hafi endurskapað vélar úr hernaðarúrgangi sem vekja okkur til umhugsunar.

Inntak The Brotherhood er marglaga. Woody taldi að uppruni nútímahernaðar lægi í bræðralaginu sem reiði sig aðallega á fjölmiðlaáróður og tækni. Það fjallar um karllægar hugmyndir um eyðileggingarmátt vélarinnar. Karllæga þörf fyrir yfirráð. Einnig um möguleika tækninnar, og hvert hún muni leiða okkur. Það fjallar einnig um þá hvöt að færa tæknileg kerfi inn á svið fagurfræðinnar. Hann sagðist sjálfur hafa haft í huga að byggja nokkurskonar tvíeindakerfi sem sameinaði það efnislega og sýndarveruleika. Og bætir við: „En kóðinn er erfiður og krefst sérstakrar einbeitingar svo smám saman hef ég aðskilið raunheima og heim hugsunarinnar, túlkunina og stjórnunina sem býr að baki því vélræna. Þessi vélrænu fyrirbrigði eru aðeins þrívíðar teikningar í rýminu sem mögulega mætti skipta út fyrir sýndarveruleika einn daginn. Ég veit ekki hvort eða hvenær það yrði gerlegt eða hvernig sú birtingarmynd yrði. Hvort hún muni þjóna hugmyndafræði blekkingarinnar eða yrði einhverskonar brengluð póst-marxísk útskýring, eins og sú að síðasti felustaður guðs væri í efninu sjálfu. En það myndi gefa djöflinum einkarétt á hugmyndafræðinni. Ég dreg engar ályktanir en bendi aðeins í átt að möguleikunum.”

Eitt af borðunum hefur sérstöðu og afmarkaða stöðu í heildinni. Hlutverk The Maiden er meðal annars að persónugera þá kvenlegu ímynd að vera vitni að styrjaldarátökunum. Hún bíður ekki lengur í öruggri fjarlægð heldur tekur þátt í látunum og sorginni sem fylgir árásagirni mannskepnunnar.

The Maiden, sem er mikilfengleg innsetning, flaug hingað alla leið frá Japan í lok síðasta árs. Án hennar hefði sýningin ekki verið söm. ICC sem upphaflega pantaði hana af Woody féllst á af miklum rausnarskap að lána verkið til frambúðar svo innsetningin mætti varðveitast í heild, en það var einlæg ósk Woodys. Fyrir hönd BERG Contemporary, Steinu og Vasulka Foundation kann ég þeim bestu þakkir fyrir.

Það er athyglisvert að lesa viðtöl við listamanninn sem birtust í áðurnefndri sýningarskrá frá árinu 1998. Þar veltir hann fyrir sér hvort það verði þörf á eða yfirleitt pláss fyrir okkur mannkynið í framtíðinni. Eða hvort framtíðin verði tækninnar. Síðan þá höfum við gengið miklu lengra. Við höfum endurskapað og endurskilgreint stóran hluta af veruleikanum, við höfum lagt undir okkur sýndarheima tækninnar.

Þó að þessi uppsetning á innsetningunni hafi upphaflega átt að snúast um varðveislu og
söguskráningu er óhætt að segja að inntak verkana eigi sterkt erindi við samtímann. Það er því miður vegna þeirrar slæmu þróunar sem hefur átt sér stað í heimsmálunum sem ekki var hægt að ímynda sér árið 2015 þegar fyrstu drög að sýningunni voru lögð.

Ég vil þakka þeim fjölmörgu sem hjálpuðu til við að gera þessa sýningu mögulega og sérstaklega Robert O´Kane sem sá um uppsetningu á innsetningunni og leysti úr fjölmörgum málum sem upp komu á leiðinni af mikilli kunnáttu. Einnig vil ég þakka Vasulka Foundation og þá sérstaklega Kristínu Scheving fyrir frábært samstarf.

Ingibjörg Jónsdóttir