Það er ekki auðvelt að fanga ævistarf Steinu og Woody Vasulka og sjóða niður í fáeinar línur, til þess hefur vettvangur þeirra verið of víðfeðmur og margslunginn í þá rúmlega hálfu öld sem liðin er frá þau hófu samstarf sitt innan vídeótækninnar. Það var einmitt upp úr miðjum sjötta áratugnum sem japanska fyrirtækið Sony hleypti af stokkunum Portapak-samstæðu sinni, fyrst upptökuvélinni sem ein manneskja gat borið og mundað þótt upptökutækið sjálft þyrfti að bera sér, í hliðartösku á öxl myndatökumannsins. Þessi viðlegubúnaður, sem nú þætti vissulega óþjáll og frumstæður, hratt þegar af stað bylgju tilrauna með miðil sem fór að lifa eigin lífi óháður kvikmyndavélinni og filmunni. Þótt vídeóspólan byði ekki upp á lit fyrstu árin hafði hún ýmsa kosti umfram kvikmyndina, sem heilluðu kvikmyndagerðarmanninn og veituverkfræðinginn Bohuslav Woody Vasulka, eða Tímóteus Pétursson, eins og hann kaus að kalla sig á ríkisborgaraskjalinu sem honum hlotnaðist seint á sjöunda áratug liðinnar aldar.

Margt hefur verið sagt um fyrstu kynni Woodys af Steinu í Prag 1962, en Steinunn Bjarnadóttir var komin þrem árum fyrr til Tékkóslóvakíu til að fullnema sig þar í fiðluleik. Þau giftu sig 1964 og fluttu til New York ári síðar þar sem Woody gerðist fljótlega lausamaður í iðnaðarútstillingum og hönnun skjástæða. Árið 1967 var hann í teymi því sem sá um tæknilega útfærslu innviða hnattarins sem verkfræðingurinn og framtíðarhugsuðurinn Buckminster Fuller hannaði sem bandaríska sýningarskálann á Expo 67, heimssýningunni í Montreal í Kanada. Um sama leyti fór hann að gera tilraunir með rafræna hljóðvinnslu, þyrilljósavarp af hreyfimyndum og skjálýsingu. Tilraunir með vídeó voru skammt undan.

Á meðan hélt Steina áfram tryggð sinni við fiðluna, þó svo að sífelld áheyrnarpróf fyrir sinfóníuhljómsveitir í New York og nágrenni skemmdu fyrir spilagleðinni. Að endingu gáfust þau þó bæði upp á brauðstritinu og ákváðu að einhenda sér í rannsóknir á möguleikum hins nýja miðils og það upp á eigin spýtur. Árið var 1969 og sameiginlega höfðu þau unnið heimildamyndir fyrir Alternate Media Center við New York University School of the Arts. Í lok sama áratugar hafði þeim jafnframt áskotnast eigin vídeótæki og þurftu ekki lengur að reiða sig á lánsvélar frá fyrrum vinnuveitendum Woodys. Þetta voru einmitt Portapak-samstæða frá Sony og VCS3 Putney hljóðblandari, sömu ættar og fyrstu fjöldaframleiddu hljóðblandararnir sem enskir rokkarar á borð við John Entwistle, David Gilmour og Brian Eno nýttu sér á sjöunda áratugnum.

Árið 1971 stofnuðu þau Woody og Steina tilraunahópinn Perception ásamt samverkamanni sínum Eric Siegel og hlutu styrk frá NYSCA, Listasjóði New York-fylkis, sem gerði þeim kleift að hella sér út í frekari þróun rafrænnar margmiðlunartækni. Um sumarið sama ár opnuðu þau tilraunaleikhúsið The Kitchen ásamt trésmiðnum og sviðsmanninum Andy Mannik í fyrrum eldhúsi hins fornfræga en niðurnídda Broadway Central Hotel, í eina tíð stærsta og glæsilegasta gistihús Ameríku. Þar settu þau Woody og Steina meðal annars upp fyrstu árlegu vídeóhátíð sem getið er auk þess að undirbúa sérstaka myndbandasýningu í Whitney-safninu. Rúmu ári eftir opnun The Kitchen skipulagði Steina ásamt kvikmyndagerðarkonunni Susan Milano fyrstu hátíð sinnar tegundar á vídeólist kvenna, en henni og Woody rann til rifja hve illa konur í hinu nýja fagi voru kynntar. Árleg hátíð kvenna í vídeólist átti eftir að ganga sleitulaust til byrjunar níunda áratugarins. Þau hjónin bjuggust við að The Kitchen mundi ef til vill lifa í þrjá til sex mánuði en reyndin varð sú að staðurinn er enn við lýði sem heimsins frægasti salur sinnar tegundar.

Heimildaverkið Participation, 1969-1971, er til vitnis um fyrstu tilraunir Woody og Steinu á vettvangi hinnar nýju tækni, um leið og þetta klukkustundarlanga verk, sett saman úr 76 klukkustunda löngum upptökum, bregður hrífandi og upplýsandi ljósi á lífið í New York, einkum næturlífið neðanjarðar, en meðal þeirra sem þar bregður fyrir eru Jimi Hendrix og Miles Davis auk legíónar af leikurum úr tilraunakvikmyndum Andy Warhol, þeim sömu og Lou Reed gerði ódauðlega í söngvum sínum um ógnarhliðar stórborgarinnar.

En þreytt á erilinum í New York tóku Woody og Steina feginshendi boði Fylkisháskóla New York-fylkis í Buffalo [SUNY] vorið 1973, þar sem Woody fékk prófessorsstöðu við nýstofnaða margmiðlunardeild. Þar til þau fluttust til Santa Fe í Nýju Mexíkó, árið 1979, beindist nú áhugi þeirra í ólíkar áttir. Woody sökkti sér í rannsóknir á tækjum og tækni sem hafa meðal annars áhrif á tíðnisvið sendingarinnar og bjaga láréttar og felldar rastalínur uns þær hlaupa upp í þrívíða en gagnsæja mynd eins og upphleypt landakort. Það var Woody keppikefli að ná valdi á eðlisþáttum útsendrar myndar til að geta mótað hana og meitlað í rauntíma. Sem túlkandi hljóðfæraleikari beindi Steina áhuga sínum að upptökuvélinni og möguleikum linsunnar sem framlengingu skynjunar augans.

Á áttunda áratugnum rak hvert snilldarverkið annað úr smiðju Woodys og Steinu þótt erindi þeirra á vettvangi vídeólistarinnar yrði mönnum ekki fyllilega ljóst fyrr en upp úr 1990. Þá leit hið margslungna verk Woodys The Brotherhood, 1990-1998, verkfræðileg sex-hluta innsetning, með óteljandi óvæntum sjónarhornum dagsins ljós í öllu sínu veldi sem niðurstaða áratuga rannsókna hans á eðli rafrænnar og stafrænnar marmiðlunartækni. Um svipað leyti leiddi Steina til lykta meistaraverk sín Violin Power frá áttunda áratugnum og afleidd verk á borð við Orbital Obsession, 1977, og Machine Vision, 1975-, þar sem endapunkturinn hefur ekki enn verið settur. Í formi gjörningsverks kom hún mönnum í opna skjöldu með því að fjarstýra tónleikum sínum í Santa Barbara í Kaliforníu um þrettán hundruð kílómetra veg frá Santa Fe í Nýju Mexíkó. Sumir vina hennar töldu sig hafa séð hana á tónleikum við strönd Kyrrahafsins þegar reyndin var sú að hún var þar einungis í ásýnd en ekki í reynd.

Ef til vill var það viss hápunktur á löngum ferli Woody og Steinu þegar þeim var falið að stjórna sýningunni Eigenwelt der Apparate-Welt – Sérheimur tækjaheimsins - á Ars Electronica-hátíðinni í Linz í Austurríki, árið 1992. Þessi viðamikla og vel framsetta sýning opnaði augu manna í hinum alþjóðlega listheimi fyrir gifturíku ævistarfi og þéttriðnu tengslaneti Woodys og Steinu. Síðan hefur frægðarsól þeirra hvarvetna farið vaxandi þó svo að þau haldi ótrauð áfram að þróa og efla rafræna og stafræna list sína, fullviss um mikilvægi miðlanna fyrir framvindu alþjóðlegrar listar.

Halldór Björn Runólfsson