Við verjum miklu af tíma okkar í að átta okkur á umhverfinu og ferðast um en oftast tökum við
ekki einu sinni eftir því nema eitthvað fari úrskeiðis, við villumst, bíllinn bili eða á flæði yfir veginn. Mannfólkið hefur alla tíð verið upptekið við að temja umhverfið og rýmin sem við búum í, að læra og merkja bestu leiðina yfir fjöll, teikna sjókort og byggja hús sem eru þægileg og kunnugleg. Smátt og smátt höfum tekið yfir eða byggt upp þessi rými svo að nú getum við ferðast stað úr stað – að heiman í vinnuna, í heimsókn til vina, á pöbbinn, í leikhúsið og aftur heim – án þess að þurfa að leiða hugann að því frekar. Við höfum búið til farvegi sem við getum flætt eftir eins og ár í fullvissu um að við rötum á réttan stað á endanum. Nútímaborgir eru eins og líkan af þessu sameiginlega landnámi okkar, frá gatnakerfinu niður í herbergjaskipan á heimilum okkar og vinnustöðum. Smátt og smátt hefur umhverfi okkar og farvegirnir sem við ferðumst eftir verið hugsað og skipulagt í þaula svo allt lýtur rökum og reglu. Við erum jafnvel ótrúlega fljót að læra að rata þegar við komum í framandi borgir því reglan er nokkurn veginn sú sama alls staðar.

Þetta er meðal þess sem Haraldur Jónsson vinnur út frá í sýningu sinni í BERG Contemporary: Farvegirnir sem skipuleggja rýmið í kringum okkur og leiða okkur gegnum það. Litaðar teikningarnar á sýningunni líta út eins og arkitektateikningar sem hleypt hefur verið út í þrívídd og sýna lokuð rými lík þeim sem umlykja okkur flesta daga og stýra ferðum okkar
innandyra. Þær kallast líka á við sjálft gallerírýmið og það hvernig áhorfendur á sýningunni eru leiddir frá einu verki að öðru. Rýmið verður leiðsögumaður okkar því hreyfingar okkar hafa verið skipulagðar fyrirfram og eru innbyggðar í bygginguna.

Það má auðvitað líka líta öðru vísi á þetta. Þessi skipulagning rýmisins, í stóru sem smáu, auðveldar okkur að búa í eða ferðast um það, en hún stjórnar okkur líka og leiðir. Við
fórnum að vissu marki frelsinu fyrir þægindin. Þessi rökhugsun miðar að algerri stjórnun rýma og leiðanna sem tengja þau og þar með fólksins sem notar þau. Þetta hafa margir gagnrýnt, meðal annars Situationistarnir sem leituðust við skilja borgir og byggingar og endurhugsa eðli og notkun þeirra. Einn þeirra var danski lista og fræðimaðurinn Asger Jorn sem skrifaði:

Rasjónalistarnir og fúnksjónalistarnir trúðu því að hægt væri að finna fullkomið og endanlegt form á þá hluti sem fólk notar. Sagan hefur sýnt að þessi statíska hugmynd var röng. Við verðum að þróa með okkur sveigjanlegri skilning á þessum formum. Við verðum að horfast í augu við það að öll mannleg form eru í stöðugri umbreytingu.

Sýning Haraldar umbreytir líka rýminu, en á hljóðlátan hátt. Hann afmarkar flöt á vegg með því að klæða hann svörtu hljóðeinangrandi efni og kallast á við dyragáttir sem eru þar þegar. Það ýtir við okkur og fær okkur til hugsa öðru vísi um rýmið í kringum okkur og hvernig það er skipulagt. Tvær plexiglerplötur sýna spegilmynd af áhorfandanum um leið og hann gengur inn í rýmið. Plöturnar hanga hvor á sínum tréstautnum sem báðir eru málaðir með rauðu naglalakki. Þær hallast í mismunandi áttir og gefa hugmynd um að hægt sé að haga rýminu á annan hátt og endurhugsa samband þess og líkama okkar. Strax í upphafi erum við minnt á að við erum orðin
hluti af rýminu og þar geta allir séð okkur, hvernig við horfum kringum okkur og í hvaða skapi við erum. Eins og alltaf þegar maður sér sjálfan sig óvænt í spegli strömmum við okkur af – setjum okkur í stellingar. Við horfumst í augu við okkur sjálf og þurfum að taka ábyrgð á öllu sem við sjáum: Ætlunum okkar, kvíða og löngunum og öllu sem hreyfir við okkur og dregur okkur áfram. Þegar við göngum um í sýningunni ýtir Haraldur þannig við okkur aftur og aftur – með lúmskum húmor – og fær okkur til að hugsa um samband okkar við umhverfið.

Titill sýningarinnar vísar meðal annars til þeirrar bókmenntagreinar þar sem draummaður leiðir söguhetjuna um hulda heima, eins og Virgill leiddi Dante. Hann getur líka vísað til þess þegar maður gengur um eins og í draumi, meira eða minna ómeðvitaður um umhverfið. Þótt sýning Haraldar hvetji okkur til að taka gagnrýna afstöðu til umhverfisins veit hann vel að það getur verið gott að þiggja leiðsögn og gjörningur sem fluttur var við opnun sýningarinnar og varð síðan að vídeóverki fjallar meðal annars um það. Að taka gagnrýna afstöðu þarf ekki að þýða að við getum ekki treyst öðrum.

Verk Haraldar hafa oft snúist um að gera sýnilegt það sem venjulega á sér ekki sýnilegt
form: Tilfinningar, þögn, myrkur og flæði. Þessi sýning tengist vissulega eldri verkum hans á
margan hátt en hér má segja að hann gangi skrefi lengra með því að skoða hvernig jafnvel stórir hlutar af efnisheiminum í kringum okkur – götur og jafnvel heilu húsin – geta orðið okkur næstum ósýnileg ef við látum stjórnast af vana og kunnugleika. Það sem hann gerir sýnilegt hér er okkar eigin blindni og andlega leti.

Þegar búið er að leiða okkur þannig um sýninguna komum við í innra herbergið en þá erum við líka komin þangað sem Haraldur skilur okkur eftir án leiðsagnar, ein og áttalaus. Gólfið í herberginu er næstum alþakið landabréfum. Við þekkjum þau af því hvernig arkirnar eru brotnar
saman en þessi landabréf eru alsvört og sýna aðeins djúpt, alltumlykjandi myrkur.

Þar sem við stöndum og íhugum þessi dularfullu landabréf á gólfinu áttum við okkur á því við þurfum sjálf að finna leiðina heim.

Jón Proppé