Liðnar sýning
Björn Roth
Taugasallöt 2009-2018
3 mars – 28 apríl, 2018
Taugasallöt 2009–2018 er fyrsta sýning BERG Contemporary á verkum Björns Roth. Listrænn ferill Björns spannar rúma fjóra áratugi og hófst með tilraunakenndum, sjónrænum tónlistargjörningum í lok áttunda áratugar síðustu aldar og þróaðist fljótlega í umfangsmikið og náið samstarf með föður hans, Dieter Roth, einum áhrifamesta myndlistarmanni síns tíma á alþjóðlegum vettvangi.
Á sýningunni eru olíumálverk og vatnslitaverk sem hafa nokkra sérstöðu meðal verka Björns: sum þeirra eru það sem hann kallar heimalninga á vinnustofu sinni sem hann hefur „klappað og strokið við og við gegnum árin“, önnur eru ný eða nýleg en þau eiga það sameiginlegt að vera eins og kyrr blettur í stríðum árstraumi eða straumhvörf í þeim hluta listsköpunar Björns sem hann stundar einn á vinnustofum sínum. Enskt heiti sýningarinnar, Nervettis, kallar fram mynd af norðurítölskum sérrétti gerðum úr sinum og brjóski nautgripa. Verkin eru af afar persónulegum meiði; íslenskt heiti sýningarinnar og lýsing Björns á verkunum sem „taugasallöt“ styður við þá upplifun áhorfandans að þau séu bein og flæðandi túlkun á hugarástandi listamannsins, eða tilraun til að vinna sig frá því. Drátthæfni hans og leikni með málverkið kemur berlega í ljós í fínlegum og hratt unnum vatnslitaverkum og í litríkum þéttleika sumra olíuverkanna. Færnin dregur þó ekki úr því að í verkunum afhjúpast hlið á myndlistarmanninum Birni Roth sem hefur verið lítt sýnileg þeim sem best þekkja til ferils hans.
„Þunglyndur og taugaveiklaður, hræddur og kvalinn í eigin hugsanaþoku, ástfanginn og meyr, kaldur kall og kominn á koppinn, vatnslitari og málari, litasjúkur fagurkeri og sjálfumglaður monthani, hræddur við allt og alla nema litina, pappírinn og strigann, einskonar taugasallat eins og svo margir og margt.” Björn Roth
Sem ungur listnemi og listamaður á Íslandi í lok áttunda og byrjun níunda áratugarins, var Björn hugfanginn af tónlistartengdum gjörningum og var þátttakandi og forsprakki í grúppum á borð við Freddy and the Fighters (1975–1978) og Bruna BB (1979–1982), en með honum í síðarnefnda hópnum voru meðal annarra Finnbogi Pétursson og Ómar Stefánsson. Grúppan varð fljótt þekkt fyrir sjónræna og afar kraftmikla gjörninga með tilraunakenndri tónlist þar sem mannslíkaminn var óspart notaður til að hreyfa við tilfinningum áhorfenda og um leið við viðteknum háttum og hugmyndum íslensks samfélags um mörk listsköpunar. Gjörningar Bruna BB voru undir djúpum áhrifum frá róttækum gjörningum Vínaraksjónistanna sem leituðust við að brjóta gegn bannhelgi samfélagsins, en Dieter hafði unnið með þeim í nokkur ár að röð tónleika og hljóðritun þeirra undir heitinu Selten Gehörte Musik (Sjaldheyrð tónlist). Með gjörningum sínum tjáðu Vínaraksjónistarnir djúpstæða óánægju með austurrískt samfélag eftirstríðsáranna, einkum afneitun þess á, eða vangetu til að horfast í augu við, afleiðingar síðari heimsstyrjaldarinnar fyrir bæði samfélag og einstaklinga. Árið 1979, um svipað leyti og Bruni BB var að verða til, tók Björn þátt í einum af Selten Gehörte Musik gjörningum Dieters og Vínaraksjónistanna, Abschöpfsymphonie (Aftöppunarsinfónía) sem fór fram í München, ásamt þeim Dieter Roth, Oswald Wiener, Gerhard Ruhm, Hermann Nitsch, Christian Ludwig Attersee og öðrum gestum. Günter Brus, sem var annars afar virkur þátttakandi í hópnum, var fjarverandi þessu sinni. Meðal annars með þessum hætti bárust áhrif Vínaraksjónistanna til Íslands og kynni Björns af hinum alþjóðlega myndlistarvettvangi í gegnum samstarfið við Dieter skiluðu sér með margvíslegum hætti til félaga hans í myndlistinni á Íslandi.
Þessi efnilegu upphafsskref og brennandi áhugi Björns á fjölþættri listsköpun Dieters urðu til þess að samstarf þeirra efldist jafnt og þétt. Í byrjun níunda áratugarins var Björn orðinn aðalsamverkamaður Dieters í listinni og vann með honum að gerð teikninga, málverkaog sístækkandi innsetninga, skúlptúra og sýninga. Í mikilli vinnugleði sem einkenndi samstarf þeirra feðga þróuðust nýjar hefðir og aðferðir sem leiddu af sér fjölda verka sem Dieter og Björn voru sameiginlega höfundar að. Sum þeirra þróuðust á grunni eldri verka og hugmynda Dieters, svo sem Schimmelmuseum (Myglusafnið) og Gartenskulptur (Garðskúlptúr), á meðan önnur áttu rætur sínar í hinu samfellda flæði á milli lífs og listar sem einkenndi verk Rotharanna, svo sem Die Grosse Tischruine (Stóra borðrústin) og Roth-barirnir. Dieter hélt jafnframt áfram samstarfi sínu við aðra listamenn, oft með þátttöku Björns, svo sem í teikningum og gjörningum með Arnulf Rainer annars vegar og Hermann Nitsch hins vegar.
Frá fráfalli Dieters árið 1998 hefur Björn stýrt dánarbúi hans og starfað jöfnum höndum að þróun sameiginlegra verka þeirra feðga, í síauknum mæli með þátttöku sona sinna, auk þess að stýra og veita ráðgjöf um stærri sýningarverkefni sem eru helguð ævistarfi Dieters og verkum þeirra saman. Die Grosse Tischruine (Stóra borðrústin) er eitt af stærri og sístækkandi langtímaverkum Dieters og Björns en rætur þess má rekja til vinnuborðs á vinnustofu feðganna í Stuttgart í lok áttunda áratugarins. Í undirbúningi sýningar í Palais Kinsky í Vínarborg árið 1989 var borðið notað sem vinnurými og fundarstaður uppsetningarteymisins og varð í framhaldi af því hluti af sýningunni. Allar götur síðan hefur verkið haldið áfram að vaxa og þróast í hverri uppsetningu: verkfærin sem notuð eru við samsetninguna og vínflöskurnar sem neytt er á meðan á henni stendur verða náttúrlegar viðbætur, ásamt ýmsum öðrum heimildum um tilurð og þróun verksins. Hið sama á við um Gartenskulptur sem einnig er í stöðugum vexti, kynslóð fram af kynslóð. Garðskúlptúrinn var upphaflega stór „listsafapressa“ fyrir garða sem Dieter hóf að þróa árið 1970 og hét þá Gartengerät (Garðverkfæri). Umbreyting og stækkun verksins hófst í uppsetningu sýningarinnar Dieter Roth í Galerie Claudine Papillon í París árið 1989. Garðverkfærið varð garðskúlptúr, eins konar fleyta fyrir allt: fundinn og endurunninn efnivið af ýmsu tagi, garðplöntur, undirbúningsskissur, málningardósir og límtúbur, „listsafa“ sem pressaðir voru í sýningarferlinu, myndbönd sem skrásettu það og allt ruslið sem til féll í hvert sinn sem verkið var byggt og sett upp að nýju.
Þessa nálgun við listsköpun og samstarf um hana má sjá endurspeglast í fleiri verkum Rotharanna, bæði stórum og smáum. Þar má einkum nefna Roth-barina sem má rekja til Material Bilder (Efnismyndir) sem Dieter og Björn hófu að þróa upp úr 1980. Í sumum þeirra verka voru hillur undir drykkjarföng, svo að segja má að þau hafi verið litlir barir fyrir heimanotkun. Þetta voru forverar Roth-baranna. Samhliða því að Stóra borðrústin óx og dafnaði sem lifandi heimild um máltíðir, fundi og vinnuferli þeirra sem unnu með feðgunum að sýningaruppsetningu, fóru sýningarnar sjálfar stækkandi og uppsetning þeirra varð sífellt umfangsmeiri. Brátt var farið að setja upp fúnkerandi matstaði í sýningarýminu til að mæta næringarþörf uppsetningarteymanna. Fyrsti slíki matstaðurinn varð til í langri uppsetningu sýningarinnar Stretch and Squeeze (Teygt og troðið) í Musée d’Art Contemporain í Marseille (1997). Matstað teymisins var síðan umbreytt í alvöru bar fyrir gesti á meðan á sýningunni stóð. Örfáum dögum fyrir andlát Dieters opnaði þessi fyrsti Roth-bar sem samkomustaður gesta og hliðarsýning við sýningu hans í Hauser & Wirth-galleríinu í Zürich vorið 1998. Á síðustu árum hafa orðið til verk á borð við A Relatively New Sculpture (Tiltölulega nýr skúlptúr) sem Björn og Oddur Roth unnu ásamt Einari Roth og Davíð Þór Jónssyni í Pirelli Hangar Bicocca, Mílanó, 2013). Í þessu félagslega sýningarferli er leitað í Roth arfleifðina um óslitið flæði í framleiðni, söfnun, endurnotkun og endurvinnslu, og skapandi tilraunamennsku í gagnkvæmu samstarfi þar sem allir njóta ávaxtanna.
Þetta umhverfi stöðugrar framvindu í listsköpun og sýningagerð spannar allan feril Björns og hans eigin verk hafa þróast stig af stigi þegar færi gefst í kyrrlátri einveru á heimilum hans og vinnustofum á Austfjörðum og í nágrenni Reykjavíkur. Olíu- og vatnslitaverkin sem hér eru sýnd í fyrsta sinn eru sprottin úr hæglátum hugrenningum Björns og mjög persónubundnu ferli, sem er gjörólíkt áætlanagerðinni, stefnumótuninni og félagslyndinu sem stóru samstarfsverkin og sýningarnar útheimta.
Á sýningunni eru olíumálverk og vatnslitaverk sem hafa nokkra sérstöðu meðal verka Björns: sum þeirra eru það sem hann kallar heimalninga á vinnustofu sinni sem hann hefur „klappað og strokið við og við gegnum árin“, önnur eru ný eða nýleg en þau eiga það sameiginlegt að vera eins og kyrr blettur í stríðum árstraumi eða straumhvörf í þeim hluta listsköpunar Björns sem hann stundar einn á vinnustofum sínum. Enskt heiti sýningarinnar, Nervettis, kallar fram mynd af norðurítölskum sérrétti gerðum úr sinum og brjóski nautgripa. Verkin eru af afar persónulegum meiði; íslenskt heiti sýningarinnar og lýsing Björns á verkunum sem „taugasallöt“ styður við þá upplifun áhorfandans að þau séu bein og flæðandi túlkun á hugarástandi listamannsins, eða tilraun til að vinna sig frá því. Drátthæfni hans og leikni með málverkið kemur berlega í ljós í fínlegum og hratt unnum vatnslitaverkum og í litríkum þéttleika sumra olíuverkanna. Færnin dregur þó ekki úr því að í verkunum afhjúpast hlið á myndlistarmanninum Birni Roth sem hefur verið lítt sýnileg þeim sem best þekkja til ferils hans.
„Þunglyndur og taugaveiklaður, hræddur og kvalinn í eigin hugsanaþoku, ástfanginn og meyr, kaldur kall og kominn á koppinn, vatnslitari og málari, litasjúkur fagurkeri og sjálfumglaður monthani, hræddur við allt og alla nema litina, pappírinn og strigann, einskonar taugasallat eins og svo margir og margt.” Björn Roth
Sem ungur listnemi og listamaður á Íslandi í lok áttunda og byrjun níunda áratugarins, var Björn hugfanginn af tónlistartengdum gjörningum og var þátttakandi og forsprakki í grúppum á borð við Freddy and the Fighters (1975–1978) og Bruna BB (1979–1982), en með honum í síðarnefnda hópnum voru meðal annarra Finnbogi Pétursson og Ómar Stefánsson. Grúppan varð fljótt þekkt fyrir sjónræna og afar kraftmikla gjörninga með tilraunakenndri tónlist þar sem mannslíkaminn var óspart notaður til að hreyfa við tilfinningum áhorfenda og um leið við viðteknum háttum og hugmyndum íslensks samfélags um mörk listsköpunar. Gjörningar Bruna BB voru undir djúpum áhrifum frá róttækum gjörningum Vínaraksjónistanna sem leituðust við að brjóta gegn bannhelgi samfélagsins, en Dieter hafði unnið með þeim í nokkur ár að röð tónleika og hljóðritun þeirra undir heitinu Selten Gehörte Musik (Sjaldheyrð tónlist). Með gjörningum sínum tjáðu Vínaraksjónistarnir djúpstæða óánægju með austurrískt samfélag eftirstríðsáranna, einkum afneitun þess á, eða vangetu til að horfast í augu við, afleiðingar síðari heimsstyrjaldarinnar fyrir bæði samfélag og einstaklinga. Árið 1979, um svipað leyti og Bruni BB var að verða til, tók Björn þátt í einum af Selten Gehörte Musik gjörningum Dieters og Vínaraksjónistanna, Abschöpfsymphonie (Aftöppunarsinfónía) sem fór fram í München, ásamt þeim Dieter Roth, Oswald Wiener, Gerhard Ruhm, Hermann Nitsch, Christian Ludwig Attersee og öðrum gestum. Günter Brus, sem var annars afar virkur þátttakandi í hópnum, var fjarverandi þessu sinni. Meðal annars með þessum hætti bárust áhrif Vínaraksjónistanna til Íslands og kynni Björns af hinum alþjóðlega myndlistarvettvangi í gegnum samstarfið við Dieter skiluðu sér með margvíslegum hætti til félaga hans í myndlistinni á Íslandi.
Þessi efnilegu upphafsskref og brennandi áhugi Björns á fjölþættri listsköpun Dieters urðu til þess að samstarf þeirra efldist jafnt og þétt. Í byrjun níunda áratugarins var Björn orðinn aðalsamverkamaður Dieters í listinni og vann með honum að gerð teikninga, málverkaog sístækkandi innsetninga, skúlptúra og sýninga. Í mikilli vinnugleði sem einkenndi samstarf þeirra feðga þróuðust nýjar hefðir og aðferðir sem leiddu af sér fjölda verka sem Dieter og Björn voru sameiginlega höfundar að. Sum þeirra þróuðust á grunni eldri verka og hugmynda Dieters, svo sem Schimmelmuseum (Myglusafnið) og Gartenskulptur (Garðskúlptúr), á meðan önnur áttu rætur sínar í hinu samfellda flæði á milli lífs og listar sem einkenndi verk Rotharanna, svo sem Die Grosse Tischruine (Stóra borðrústin) og Roth-barirnir. Dieter hélt jafnframt áfram samstarfi sínu við aðra listamenn, oft með þátttöku Björns, svo sem í teikningum og gjörningum með Arnulf Rainer annars vegar og Hermann Nitsch hins vegar.
Frá fráfalli Dieters árið 1998 hefur Björn stýrt dánarbúi hans og starfað jöfnum höndum að þróun sameiginlegra verka þeirra feðga, í síauknum mæli með þátttöku sona sinna, auk þess að stýra og veita ráðgjöf um stærri sýningarverkefni sem eru helguð ævistarfi Dieters og verkum þeirra saman. Die Grosse Tischruine (Stóra borðrústin) er eitt af stærri og sístækkandi langtímaverkum Dieters og Björns en rætur þess má rekja til vinnuborðs á vinnustofu feðganna í Stuttgart í lok áttunda áratugarins. Í undirbúningi sýningar í Palais Kinsky í Vínarborg árið 1989 var borðið notað sem vinnurými og fundarstaður uppsetningarteymisins og varð í framhaldi af því hluti af sýningunni. Allar götur síðan hefur verkið haldið áfram að vaxa og þróast í hverri uppsetningu: verkfærin sem notuð eru við samsetninguna og vínflöskurnar sem neytt er á meðan á henni stendur verða náttúrlegar viðbætur, ásamt ýmsum öðrum heimildum um tilurð og þróun verksins. Hið sama á við um Gartenskulptur sem einnig er í stöðugum vexti, kynslóð fram af kynslóð. Garðskúlptúrinn var upphaflega stór „listsafapressa“ fyrir garða sem Dieter hóf að þróa árið 1970 og hét þá Gartengerät (Garðverkfæri). Umbreyting og stækkun verksins hófst í uppsetningu sýningarinnar Dieter Roth í Galerie Claudine Papillon í París árið 1989. Garðverkfærið varð garðskúlptúr, eins konar fleyta fyrir allt: fundinn og endurunninn efnivið af ýmsu tagi, garðplöntur, undirbúningsskissur, málningardósir og límtúbur, „listsafa“ sem pressaðir voru í sýningarferlinu, myndbönd sem skrásettu það og allt ruslið sem til féll í hvert sinn sem verkið var byggt og sett upp að nýju.
Þessa nálgun við listsköpun og samstarf um hana má sjá endurspeglast í fleiri verkum Rotharanna, bæði stórum og smáum. Þar má einkum nefna Roth-barina sem má rekja til Material Bilder (Efnismyndir) sem Dieter og Björn hófu að þróa upp úr 1980. Í sumum þeirra verka voru hillur undir drykkjarföng, svo að segja má að þau hafi verið litlir barir fyrir heimanotkun. Þetta voru forverar Roth-baranna. Samhliða því að Stóra borðrústin óx og dafnaði sem lifandi heimild um máltíðir, fundi og vinnuferli þeirra sem unnu með feðgunum að sýningaruppsetningu, fóru sýningarnar sjálfar stækkandi og uppsetning þeirra varð sífellt umfangsmeiri. Brátt var farið að setja upp fúnkerandi matstaði í sýningarýminu til að mæta næringarþörf uppsetningarteymanna. Fyrsti slíki matstaðurinn varð til í langri uppsetningu sýningarinnar Stretch and Squeeze (Teygt og troðið) í Musée d’Art Contemporain í Marseille (1997). Matstað teymisins var síðan umbreytt í alvöru bar fyrir gesti á meðan á sýningunni stóð. Örfáum dögum fyrir andlát Dieters opnaði þessi fyrsti Roth-bar sem samkomustaður gesta og hliðarsýning við sýningu hans í Hauser & Wirth-galleríinu í Zürich vorið 1998. Á síðustu árum hafa orðið til verk á borð við A Relatively New Sculpture (Tiltölulega nýr skúlptúr) sem Björn og Oddur Roth unnu ásamt Einari Roth og Davíð Þór Jónssyni í Pirelli Hangar Bicocca, Mílanó, 2013). Í þessu félagslega sýningarferli er leitað í Roth arfleifðina um óslitið flæði í framleiðni, söfnun, endurnotkun og endurvinnslu, og skapandi tilraunamennsku í gagnkvæmu samstarfi þar sem allir njóta ávaxtanna.
Þetta umhverfi stöðugrar framvindu í listsköpun og sýningagerð spannar allan feril Björns og hans eigin verk hafa þróast stig af stigi þegar færi gefst í kyrrlátri einveru á heimilum hans og vinnustofum á Austfjörðum og í nágrenni Reykjavíkur. Olíu- og vatnslitaverkin sem hér eru sýnd í fyrsta sinn eru sprottin úr hæglátum hugrenningum Björns og mjög persónubundnu ferli, sem er gjörólíkt áætlanagerðinni, stefnumótuninni og félagslyndinu sem stóru samstarfsverkin og sýningarnar útheimta.